پاسداران بي ادعاي محيط زيست آباده

 جنگل از يك گروه رستنی كه بامحيط خود درحال تعادل به سرمي برد تشكيل يافته است دراصطلاح جنگل شناختي جنگل عبارتست از اجتماعي كه اكثر افراد آن را درخت تشكيل مي دهد همراه اين درختان ، درختچه ، بوته ، پوشش علفي زنده ، پوشش مرده ، حيوانات مضرومفيد وجوددارند به عبارت ديگر درختان تنها عناصر تشكيل دهنده جنگل نيستند بلكه جنگل جولانگاه حيوانات ، قارچ ها ، پرندگان ، علفزارها، پوشش مرده و . . . مي باشد .

 

عامل تنظيم كنندة آب وهوا :

 جنگل هاي جهان بزرگترين مخزن كربن دنيا هستند ووقتي جنگل ها تخريب مي شوند اين ماده به صورت CO2 درهوا افزايش يافته كه%50-35 آن مربوط به تخريب وآتش زدن جنگل هاست .

عامل تنظيم كننده ميكروكليما ( آب وهواي ناحيه اي ) :

 جنگل ها تاثيرات زيادي برآب وهواي منطقه دارند. تبخير گياهي راافزايش مي دهند، سبب تعديل آب وهوا شده از حركت هوا جلوگيري كرده وگرد وغبارراجذب   مي كنند .

: جنگل ها درتنظيم آب وذخيره آن وهمچنين درجلوگيري از فرسايش خاك دخالت دارند . ريشه درختان درخاك نفوذ كرده واز شسته شدن خاك جلوگيري مي كنند .

جنگلها از نظر احتياجات چوبي ، كاغذ سازي ، لاستيك سازي  وسوخت مطرح هستند

 %90-50  گونه هاي جانوري وگياهي حشرات ، پرندگان و...به جنگل هاوابسته اند .

كشور ايران در ميان تمام كشورهاي جنوب غربي آسيا متنوعترين وپرجاذبه ترين شرايط را از نظر پوشش گياهي دارد ايران سرزميني است كه از نظر تنوع گونه هاي مختلف نباتي غني بوده وبيش از 7000 گونه گياهان آوندي دراين كشور شناخته شده است سطح وسيعي از كشورما رابيابان اشغال نموده است كه درآن آب وهواي خشك حاكم است نظر به وضع كوهستاني كشور و وجود دو سلسله جبال عظيم البرز درشمال و زاگرس درغرب كشور وجود دريا درسواحل جنوبي وشمالي ودوري نواحي مركزي آن از درياها نزديكي به دشتهاي وسيع آسيا ، وجود كوههاي مرتفع درگرداگرد وداخل آن يكي از كشورهاي نادرجهان به شمار مي رود كه درآن مي توان انواع آب هوا رامشاهده كرد تفاوت بين حداكثر وحداقل دماي روزانه كشوردربيشتر روزها c 40است  درحاليكه مناطق شمالي كشوردرجنوب سواحل درياي خزر سالانه تاmm2000باران دريافت مي دارند درمناطقي از كشور از جمله نواحي مركزي ايران مقداربارندگي به   mm50 نمي رسد كرانه درياي خزر بهره مند از رطوبت كافي ونواحي مركزي پوشيده از بيابان است همچنين سطح وسيعي از كشوررا استپ فراگرفته است .

كشور ايران مساحتي بالغ بر163 ميليون هكتاردارد . درگذشته مساحت جنگل هاي كشور 18 ميليون هكتاربوده كه %11 سطح كشور رامي پوشانيده است ولي اكنون سطح آن به مراتب كمتر از 12 ميليون هكتار مي باشد درصورتي كه بخواهيم آمار رسمي سازمان جنگل ها ومراتع كشور را درنظر بگيريم مساحت جنگل ها %6/7 مساحت ايران             مي باشد درحالي كه اگر بخواهيم تعريف  FAOراملاك قراردهيم تنها %1 از سطح كشور راجنگل پوشانده است درچنين شرايطي زيست بوم ها به شدت شكننده وناپايدار مي شوند دراين حالت طول زنجيره غذايي كوتاه واكوسيستم ساده مي شود وهرچه اكوسيستم ساده تر باشد حساسيت نسبت به عوامل تهديد افزايش مي بايد دردهه هاي قبل از 1340 بدليل همسويی توقعات با اكولوژي واستفاده از تكنولوژي ساده وسنتي شدت تخريب بسياركم بوده وطبيعت تاحدودي فرصت بازسازي خودرا داشته است است ولي دردهه هاي اخير فشاربرمنابع طبيعي به شدت افزايش يافته وسطح زيادي از جنگل هاي كشور درمعرض نابودي قرارگرفته اند .

 

 به صورت نواري دامنه هاي مشرف به درياي شمال رامي پوشاند واز آستارا تاگيلداغي بجنورد ادامه دارد جنگل هاي ارسباران درشمال آذربايجان نيز از لحاظ شباهت گونه درختان درشمار اين جنگل ها قراردارند اين حوزه داراي آب وهواي بحري است ومولد ترين جنگل هاي ايران درآن واقع است اين جنگل هاي سرسبز درشيب هاي شمالي البرز قرارگرفته اند ومحيط براي رشد آنها مساعد است .

 اين جنگل هاکه جزو جنگلهای نيمه خشکی پسند می باشند درشمال شرقي ايران درامتداد كوههاي بزداغي ويامان داغي همچنين دردامنه جنوبي البرز ومناطق از زاگرس پراكنده اند .در اين جنگلها بين mm400-300 باران می بارد جنگلهای ارس معمولا روی خاکهای آهکی می رويند و در دامنه جنوبی البرز و قسمتی پراکنده در فارس ، کرمان ،بلوچستان و لرستان موجود هستند.اين جنگلها به صورت تنک در شيبهای جنوبی البرز بين 1700 تا 3000متر ارتفاع از سطح دريا يافت می شوند در جامعه جنگلی ارس فلور موجود ،مشابه فلور ناحيه ايرانوتورانی است.  

 اين جنگل ها از جنوب غربي درياچه اروميه از منطقه سردشت شروع شده وتا فارس ادامه دارد

 درنقاط مختلف خراسان ، فارس ، كرمان وبلوچستان وجوددارند واز طرف غرب هم مرز جنگل هاي بلوط است.

: درقسمت هاي مجاور خليج فارس ودرياي عمان ديده مي شوند .

 بوته زارهايي هستند كه درشوره زارهاي ايران مي رويند

 علفزار(grassland)مناطقی با پوشش گياهی علفیو درختچه ايست وپوشش درختی شاخصی ندارد.

مرتع چيست :

 بخشي از علفزاراست كه مورد استفاده دام قرارمي گيرد ومرتعداري شيوه هاي استفاده ازمراتع راتعيين مي كند

.

پوشش گياهي مرتعي درحفاظت خاك وجلوگيري از فرسايش آن ، افزايش نفوذ پذيري خاک و جلوگيري از هرز رفتن آب ودرنتيجه افزايش ذخاير آب هاي زير زميني ، زيستگاه مناسب براي جانوران ، تامين علوفه مورد نياز دامها ومحصولات فرعي ديگر و. . . نقش اساسي و منحصر بفردي برعهده دارد .

براساس مطالعات وبررسي هاي انجام شده درسال 1360 حدود 90 ميليون هكتاريا %55 از سطح كشوررامراتع پوشانيده است كه مي توان آنها رادرسه گروه نسبتا" خوب تامتوسط ،متوسط تاضعيف وضفيف تاخيلي ضعيف تقسيم بندي كرد به لحاظ تخريب همه جانبه اي كه بويژه ناشي از چراي مفرط وبي ضابطه احشام بوده است درسطح كشمور مرتع باكيفيت عالي ياحتي خوب ( تخريب نشده ) يافت نمي گردد ومراتع داراي كيفيت متوسط تانسبتا" خوب تنها %15 كل مراتع راشامل مي شوند. لذا عمده مراتع كشور رابه طوركلي مي توان ضعيف وكاملا" تخريب يافته ارزيابي كرد . ضمنا" درحدود 60 ميليون واحد دامي درسطح مراتع كشور به نحوي بي ضابطه ومخرب درحال چرا هستند كه بطور تقريب می توان آنها را 4 برابر ظرفيت قابل تحمل محيط مراتع تلقي نمود .

 

 

 

مناطق رويشي ايران به 4 بخش تقسيم مي شوند

 

 

1-     منطقه هيركاني :

 

 رشته كوه البرز ناحيه مرطوب خزري را از ارتفاعات خشك كشور جدامي كند تنها جلگه هاي ساحلي جنوب درياي خزر وشيب هاي شمالي رشته كوههاي البرز تا ارتفاع 2500 متري داراي آب وهواي مرطوب مي باشند . پوشش گياهي كشور تحت تاثير خشكي شديد تابستانه قراردارد وتنها از طريق ريزش هاي اتفاقي تغيير مي كند . نواحي ساحلي خليج فارس نيز بسيار خشك است به طوري كه در اين نواحي فقط دربهار و زمستان ها ملايم است وحداقل درجه حرارت به ندرت به پايين تراز c5مي رسد. جنگل هاي هيركاني شامل دشت هاي ساحل جنوبي خزر و شيب هاي شمالي البرز تاارتفاع  m2500 را دربرمي گيرد مرزهاي غربي وشمالي تااراك ومرزهاي شرقي تابجنورد ادامه پيدا مي كند. ويژگي منطقه هيركاني چيرگي جنگل هاي پهن برگ انبوه است كه درانتها به جنگل ها وخلنگزارهاي پهن برگ سردسيري مي رسد. گسترة اين جنگل ها درغرب از تالش شروع شده تاپارك ملي گلستان درشرق گرگان ادامه مي يابد. البته لكه هاي پراكنده وجزيره مانندي نيز ممكن است تامهمانک درغرب بجنورد به چشم بخورند. درحال حاضر كم ارتفاع ترين نواحي اين جنگل ها به كلي پاكتراشي شده اند واراضي زراعي جايگزين آنها شد ه است وبيشتر تحت پوشش محصولاتي نظير پنبه ،چاي ، برنج ، مركبات وگندم قراردارد. بارندگي دراين جنگل ها ازmm2000-1000 درسال متفاوت است ورطوبت روزانه فصلي درآنها بالاست. اين جنگل هااز نظر پوشش اپی فيت غني است جنگل هاي جلگه اي درارتفاع 1000-700 متري به تدريج به جنگل ميان بند مي رسند. اين جنگل ها كه روزگاري زيستگاه ببر مازندران بوده است امروزه تخريب شده وبه تبع آن اين گونه نيز منقرض شده است. درمناطق بسيار مرطوب گونه راش غالب است درحالي كه درمناطق خشك  carpinus orientalisوCarpinus betulus گونه اصلي است دردره هاي تنگ كه توده هواي درياي خزر متراكم مي شود نوعي جنگل ابري (درشرايط رطوبت اشباع) باگونه هاي خاص شكل مي گيرد .

 

 

 

رشته كوه زاگرس به دنبال كوههاي ارمنستان از منتهي اليه شمال غربي ايران آغاز مي شود سپس غرب وجنوب كشور رادرمی نوردد. اگر رشته كوههاي آذربايجان غربي راجزو رشته كوه زاگرس منظور نماييم طول قوس مزبور به حدود Km   1700افزايش مي يابد. زاگرس داراي دامنه هايي باشيب تند وقلل مرتفع مي باشد كه برخي ازآنها پوشيده از برف دائمي است. قله زرين كوه m3062 قلعه دالاهو m4500قلعه زردكوه m4547 وقله دنا m5000 مي باشد در دره هاي بين رشته كوهها رودخانه هايي جريان دارند كه حاصل جريان رواناب دامنه هاي پرشيب به هنگام بارندگي وآب شده برفهايي است كه اين ارتفاعات رادرطول سال مي پوشاند .

چون زاگرس پوشيده ازجنگل است براساس رويشگاه گونه هاي عمده بلوط كه گونه جنگلي اصلي زاگرس است . زاگرس را به دوبخش شمالي وجنوبي تقسيم كرده اند . زاگرس شمالي رويشگاه خاص infectoria Q . است كه قسمت هايي از اين حوزه با Q .branti درهم مي آميزد. اين بخش از زاگرس آذربايجان غربي ، كردستان وقسمتهايي از كرمانشاه ولرستان را دربرمي گيرد اما زاگرس جنوبي رويشگاه خالص Q. branti است كه دراستان فارس نامدار N  5 و 29 جنوب روستاي دادنجان از شهرستان فيروزآباد ادامه دارد . استان هاي فارس ، كهكيلويه وبويراحمد درزاگرس جنوبي واقع مي باشند . زاگرس شمالي درمجموع ،مرطوبتر وسردتر از زاگرس جنوبي است . تنوع گونه اي درختزارهاي بلوط كمتراز شمال غربي به جنوب شرقي با تقليل بارندگي كاهش مي يابد . براي حضور جنگل هاي بلوط بارندگي منظم تابستانه بويژه رگبار براي تجديد حيات توده هاي بلوط ضروري است. حداقل دماي زمستانه دراراضي تحت پوشش درختزارهاي بلوط كمتر از اراضي است كه درختزارهاي ارس پراكنده اند . امروزه اراضي وسيعي از اين درختزارها تخريب پيدا كرده اند. در مناطق پاكتراشي شده اين نوع جنگل ها كشاورزي وكشت آبي جايگزين شده وعمده ترين محصولات گندم است .

جنگل هاي پسته وبادام نيز دركوههاي جنوب شرق ايران به دماي زمستانه بالاتر وبارندگي تابستانه كم وبيش منظم تري نيازدارند .

جامعه Amygdalus Scoparia ( بخورك ) درشيب هاي جنوبي زاگرس بخصوص درارتفاعات پايين تر از بلوط قراردارد واين پوشش به حفظ خاك كمك مي كند .

دررشته كوه زاگرس با سيستم مديترانه اي مواجه هستيم وبادهاي بارانزا ازغرب مي وزد . بنابراين دامنه هاي غربي مرطوبتر است وچون از جنوب تاشمال رشته كوه زاگرس 7 عرض جغرافيايي تفاوت وجود دارد . ( شمال فارس تا جنوب آذربايجان ) Timber line( خط جنگل) از جنوب به شمال افزايش مي يابد .

 

اين منطقه ناهمگون گسترده با اقليم ، فلور وپوشش گياهي خود سيمای بارزي دارد دراين منطقه اقليم قاره اي حكمفرما بوده ودامنه تغييرات دماي روزانه وفصلي وهمين طور خشك آن شديد است .

مشخصه بارزفلور اين منطقه برخورداري از گونه هاي اندميك است . دراين منطقه به رغم پوشش كم، تنوع زياد است . منطقه ايران وتوراني براساس ميزان بارندگي به 2 ناحيه فرعي تر تقسيم مي شود .

 

1 – كوهستاني به نسبت مرتفع يا مرتفع :

پوشش عمدتا" از بوته ها ، درختچه هاي پاكوتاه وگراس هاي استپي است وبندرت جنگل هاي استپي نيز درنقاط مناسب اراضي مرتفع وجود دارد .

2 – قسمت هاي دشتي ودامنه اي :

 دشتهاي كم ارتفاع از نظر پوشش گياهي بي نهايت فقير است . درحاليكه نواحي مرتفع نسبتا" غني است. دراستپ ايران كه شامل كوهستان هاي مركزي وشرقي كشور جنوب شرق ايران وبعضي نقاط شيب هاي جنوبي زاگرس می باشد، جامعه استپي گون ، كلاه ميرحسن ودرمنه فراوان است .

 

 

درجنگل هاي بياباني شرايط اكولوژيك براي رشد رستني ها به حداقل ممكن تقليل يافته وگونه هاي نباتي به زحمت مي تواند درآن جا رشد يابد . قيچ Zygophylum   وتاغ Haloxylon يك نوع رويش استپي است كه با جامعه درمنه وابستگي دارد ودربيابان هاي مركزي ايران وبلوچستان وخراسان ازسمت شرق تا افغانستان ادامه دارد .

گياهان شاخص منطقه ايران و تورانی :
تاغ	Haloxylon       sp
بلوط	Querqus        sp
بادام	Amygdalus         sp
اسکنبيل	Calligonum           sp
داغداغان	Celtis            Australia
زرشک	Berberis             sp
علف شور	Salsola           sp
تمشک	Rubus        ulmifolus
گز	Tamarix              sp
کاروان کش	Atrophaxis              sp
ترشک	Rumex               sp
درمنه	Artemisia               sp

 

 

• جنگل شناسی                                                              دکتر احمد مصدق
• جنگلهای زاگرس                                                        دکتر محمد حسين جزيره ای-مهندس ابراهيمی رستاقی
• جغرافيای گياهی ايران                                                تاليف هنريک مجنونيان
• مناطق حساس دريايی ايران                                         افشين دانه کار –مجله محيط زيست ش 24
• وضعيت منابع طبيعی و تنوع زيستی در ايران                 دکتر برهان رياضی
• مطالب ارائه شده در دوره آموزشی تهديد در مناطق چهارگانه ونحوه مقابله با عوامل آن