جنگل چيست ؟
جنگل از يك گروه رستنی كه بامحيط خود درحال تعادل به سرمي برد تشكيل يافته است دراصطلاح جنگل شناختي جنگل عبارتست از اجتماعي كه اكثر افراد آن را درخت تشكيل مي دهد همراه اين درختان ، درختچه ، بوته ، پوشش علفي زنده ، پوشش مرده ، حيوانات مضرومفيد وجوددارند به عبارت ديگر درختان تنها عناصر تشكيل دهنده جنگل نيستند بلكه جنگل جولانگاه حيوانات ، قارچ ها ، پرندگان ، علفزارها، پوشش مرده و . . . مي باشد .
اهميت جنگل :
عامل تنظيم كنندة آب وهوا :
جنگل هاي جهان بزرگترين مخزن كربن دنيا هستند ووقتي جنگل ها تخريب مي شوند اين ماده به صورت CO2 درهوا افزايش يافته كه%50-35 آن مربوط به تخريب وآتش زدن جنگل هاست .
عامل تنظيم كننده ميكروكليما ( آب وهواي ناحيه اي ) :
جنگل ها تاثيرات زيادي برآب وهواي منطقه دارند. تبخير گياهي راافزايش مي دهند، سبب تعديل آب وهوا شده از حركت هوا جلوگيري كرده وگرد وغبارراجذب مي كنند .
جنبه حفاظتي جنگل ها
: جنگل ها درتنظيم آب وذخيره آن وهمچنين درجلوگيري از فرسايش خاك دخالت دارند . ريشه درختان درخاك نفوذ كرده واز شسته شدن خاك جلوگيري مي كنند .
اهميت اقتصادي جنگل ها
جنگلها از نظر احتياجات چوبي ، كاغذ سازي ، لاستيك سازي وسوخت مطرح هستند
بستري براي تنوع بيولوژيك :
%90-50 گونه هاي جانوري وگياهي حشرات ، پرندگان و...به جنگل هاوابسته اند .
وضعيت جنگل هاي ايران :
كشور ايران در ميان تمام كشورهاي جنوب غربي آسيا متنوعترين وپرجاذبه ترين شرايط را از نظر پوشش گياهي دارد ايران سرزميني است كه از نظر تنوع گونه هاي مختلف نباتي غني بوده وبيش از 7000 گونه گياهان آوندي دراين كشور شناخته شده است سطح وسيعي از كشورما رابيابان اشغال نموده است كه درآن آب وهواي خشك حاكم است نظر به وضع كوهستاني كشور و وجود دو سلسله جبال عظيم البرز درشمال و زاگرس درغرب كشور وجود دريا درسواحل جنوبي وشمالي ودوري نواحي مركزي آن از درياها نزديكي به دشتهاي وسيع آسيا ، وجود كوههاي مرتفع درگرداگرد وداخل آن يكي از كشورهاي نادرجهان به شمار مي رود كه درآن مي توان انواع آب هوا رامشاهده كرد تفاوت بين حداكثر وحداقل دماي روزانه كشوردربيشتر روزها c 40است درحاليكه مناطق شمالي كشوردرجنوب سواحل درياي خزر سالانه تاmm2000باران دريافت مي دارند درمناطقي از كشور از جمله نواحي مركزي ايران مقداربارندگي به mm50 نمي رسد كرانه درياي خزر بهره مند از رطوبت كافي ونواحي مركزي پوشيده از بيابان است همچنين سطح وسيعي از كشوررا استپ فراگرفته است .
كشور ايران مساحتي بالغ بر163 ميليون هكتاردارد . درگذشته مساحت جنگل هاي كشور 18 ميليون هكتاربوده كه %11 سطح كشور رامي پوشانيده است ولي اكنون سطح آن به مراتب كمتر از 12 ميليون هكتار مي باشد درصورتي كه بخواهيم آمار رسمي سازمان جنگل ها ومراتع كشور را درنظر بگيريم مساحت جنگل ها %6/7 مساحت ايران مي باشد درحالي كه اگر بخواهيم تعريف FAOراملاك قراردهيم تنها %1 از سطح كشور راجنگل پوشانده است درچنين شرايطي زيست بوم ها به شدت شكننده وناپايدار مي شوند دراين حالت طول زنجيره غذايي كوتاه واكوسيستم ساده مي شود وهرچه اكوسيستم ساده تر باشد حساسيت نسبت به عوامل تهديد افزايش مي بايد دردهه هاي قبل از 1340 بدليل همسويی توقعات با اكولوژي واستفاده از تكنولوژي ساده وسنتي شدت تخريب بسياركم بوده وطبيعت تاحدودي فرصت بازسازي خودرا داشته است است ولي دردهه هاي اخير فشاربرمنابع طبيعي به شدت افزايش يافته وسطح زيادي از جنگل هاي كشور درمعرض نابودي قرارگرفته اند .
جنگل هاي ايران :
1- جنگل هاي شمال :
به صورت نواري دامنه هاي مشرف به درياي شمال رامي پوشاند واز آستارا تاگيلداغي بجنورد ادامه دارد جنگل هاي ارسباران درشمال آذربايجان نيز از لحاظ شباهت گونه درختان درشمار اين جنگل ها قراردارند اين حوزه داراي آب وهواي بحري است ومولد ترين جنگل هاي ايران درآن واقع است اين جنگل هاي سرسبز درشيب هاي شمالي البرز قرارگرفته اند ومحيط براي رشد آنها مساعد است .
2- جنگل هاي ارس :
اين جنگل هاکه جزو جنگلهای نيمه خشکی پسند می باشند درشمال شرقي ايران درامتداد كوههاي بزداغي ويامان داغي همچنين دردامنه جنوبي البرز ومناطق از زاگرس پراكنده اند .در اين جنگلها بين mm400-300 باران می بارد جنگلهای ارس معمولا روی خاکهای آهکی می رويند و در دامنه جنوبی البرز و قسمتی پراکنده در فارس ، کرمان ،بلوچستان و لرستان موجود هستند.اين جنگلها به صورت تنک در شيبهای جنوبی البرز بين 1700 تا 3000متر ارتفاع از سطح دريا يافت می شوند در جامعه جنگلی ارس فلور موجود ،مشابه فلور ناحيه ايرانوتورانی است.
3- جنگل ها ي بلوط :
اين جنگل ها از جنوب غربي درياچه اروميه از منطقه سردشت شروع شده وتا فارس ادامه دارد
4- جنگل هاي پسته :
درنقاط مختلف خراسان ، فارس ، كرمان وبلوچستان وجوددارند واز طرف غرب هم مرز جنگل هاي بلوط است.
5- جنگل هاي گرمسيري
: درقسمت هاي مجاور خليج فارس ودرياي عمان ديده مي شوند .
6- جنگل هاي كويري :
بوته زارهايي هستند كه درشوره زارهاي ايران مي رويند
مراتع ايران :
علفزارچيست؟
علفزار(grassland)مناطقی با پوشش گياهی علفیو درختچه ايست وپوشش درختی شاخصی ندارد.
مرتع چيست :
بخشي از علفزاراست كه مورد استفاده دام قرارمي گيرد ومرتعداري شيوه هاي استفاده ازمراتع راتعيين مي كند
.
پوشش گياهي مرتعي درحفاظت خاك وجلوگيري از فرسايش آن ، افزايش نفوذ پذيري خاک و جلوگيري از هرز رفتن آب ودرنتيجه افزايش ذخاير آب هاي زير زميني ، زيستگاه مناسب براي جانوران ، تامين علوفه مورد نياز دامها ومحصولات فرعي ديگر و. . . نقش اساسي و منحصر بفردي برعهده دارد .
براساس مطالعات وبررسي هاي انجام شده درسال 1360 حدود 90 ميليون هكتاريا %55 از سطح كشوررامراتع پوشانيده است كه مي توان آنها رادرسه گروه نسبتا" خوب تامتوسط ،متوسط تاضعيف وضفيف تاخيلي ضعيف تقسيم بندي كرد به لحاظ تخريب همه جانبه اي كه بويژه ناشي از چراي مفرط وبي ضابطه احشام بوده است درسطح كشمور مرتع باكيفيت عالي ياحتي خوب ( تخريب نشده ) يافت نمي گردد ومراتع داراي كيفيت متوسط تانسبتا" خوب تنها %15 كل مراتع راشامل مي شوند. لذا عمده مراتع كشور رابه طوركلي مي توان ضعيف وكاملا" تخريب يافته ارزيابي كرد . ضمنا" درحدود 60 ميليون واحد دامي درسطح مراتع كشور به نحوي بي ضابطه ومخرب درحال چرا هستند كه بطور تقريب می توان آنها را 4 برابر ظرفيت قابل تحمل محيط مراتع تلقي نمود .
جغرافياي گياهي ايران :
مناطق رويشي ايران به 4 بخش تقسيم مي شوند
1- منطقه هيركاني :
رشته كوه البرز ناحيه مرطوب خزري را از ارتفاعات خشك كشور جدامي كند تنها جلگه هاي ساحلي جنوب درياي خزر وشيب هاي شمالي رشته كوههاي البرز تا ارتفاع 2500 متري داراي آب وهواي مرطوب مي باشند . پوشش گياهي كشور تحت تاثير خشكي شديد تابستانه قراردارد وتنها از طريق ريزش هاي اتفاقي تغيير مي كند . نواحي ساحلي خليج فارس نيز بسيار خشك است به طوري كه در اين نواحي فقط دربهار و زمستان ها ملايم است وحداقل درجه حرارت به ندرت به پايين تراز c5مي رسد. جنگل هاي هيركاني شامل دشت هاي ساحل جنوبي خزر و شيب هاي شمالي البرز تاارتفاع m2500 را دربرمي گيرد مرزهاي غربي وشمالي تااراك ومرزهاي شرقي تابجنورد ادامه پيدا مي كند. ويژگي منطقه هيركاني چيرگي جنگل هاي پهن برگ انبوه است كه درانتها به جنگل ها وخلنگزارهاي پهن برگ سردسيري مي رسد. گسترة اين جنگل ها درغرب از تالش شروع شده تاپارك ملي گلستان درشرق گرگان ادامه مي يابد. البته لكه هاي پراكنده وجزيره مانندي نيز ممكن است تامهمانک درغرب بجنورد به چشم بخورند. درحال حاضر كم ارتفاع ترين نواحي اين جنگل ها به كلي پاكتراشي شده اند واراضي زراعي جايگزين آنها شد ه است وبيشتر تحت پوشش محصولاتي نظير پنبه ،چاي ، برنج ، مركبات وگندم قراردارد. بارندگي دراين جنگل ها ازmm2000-1000 درسال متفاوت است ورطوبت روزانه فصلي درآنها بالاست. اين جنگل هااز نظر پوشش اپی فيت غني است جنگل هاي جلگه اي درارتفاع 1000-700 متري به تدريج به جنگل ميان بند مي رسند. اين جنگل ها كه روزگاري زيستگاه ببر مازندران بوده است امروزه تخريب شده وبه تبع آن اين گونه نيز منقرض شده است. درمناطق بسيار مرطوب گونه راش غالب است درحالي كه درمناطق خشك carpinus orientalisوCarpinus betulus گونه اصلي است دردره هاي تنگ كه توده هواي درياي خزر متراكم مي شود نوعي جنگل ابري (درشرايط رطوبت اشباع) باگونه هاي خاص شكل مي گيرد .
2- منطقه زاگرس :
رشته كوه زاگرس به دنبال كوههاي ارمنستان از منتهي اليه شمال غربي ايران آغاز مي شود سپس غرب وجنوب كشور رادرمی نوردد. اگر رشته كوههاي آذربايجان غربي راجزو رشته كوه زاگرس منظور نماييم طول قوس مزبور به حدود Km 1700افزايش مي يابد. زاگرس داراي دامنه هايي باشيب تند وقلل مرتفع مي باشد كه برخي ازآنها پوشيده از برف دائمي است. قله زرين كوه m3062 قلعه دالاهو m4500قلعه زردكوه m4547 وقله دنا m5000 مي باشد در دره هاي بين رشته كوهها رودخانه هايي جريان دارند كه حاصل جريان رواناب دامنه هاي پرشيب به هنگام بارندگي وآب شده برفهايي است كه اين ارتفاعات رادرطول سال مي پوشاند .
چون زاگرس پوشيده ازجنگل است براساس رويشگاه گونه هاي عمده بلوط كه گونه جنگلي اصلي زاگرس است . زاگرس را به دوبخش شمالي وجنوبي تقسيم كرده اند . زاگرس شمالي رويشگاه خاص infectoria Q . است كه قسمت هايي از اين حوزه با Q .branti درهم مي آميزد. اين بخش از زاگرس آذربايجان غربي ، كردستان وقسمتهايي از كرمانشاه ولرستان را دربرمي گيرد اما زاگرس جنوبي رويشگاه خالص Q. branti است كه دراستان فارس نامدار N 5 و 29 جنوب روستاي دادنجان از شهرستان فيروزآباد ادامه دارد . استان هاي فارس ، كهكيلويه وبويراحمد درزاگرس جنوبي واقع مي باشند . زاگرس شمالي درمجموع ،مرطوبتر وسردتر از زاگرس جنوبي است . تنوع گونه اي درختزارهاي بلوط كمتراز شمال غربي به جنوب شرقي با تقليل بارندگي كاهش مي يابد . براي حضور جنگل هاي بلوط بارندگي منظم تابستانه بويژه رگبار براي تجديد حيات توده هاي بلوط ضروري است. حداقل دماي زمستانه دراراضي تحت پوشش درختزارهاي بلوط كمتر از اراضي است كه درختزارهاي ارس پراكنده اند . امروزه اراضي وسيعي از اين درختزارها تخريب پيدا كرده اند. در مناطق پاكتراشي شده اين نوع جنگل ها كشاورزي وكشت آبي جايگزين شده وعمده ترين محصولات گندم است .
جنگل هاي پسته وبادام نيز دركوههاي جنوب شرق ايران به دماي زمستانه بالاتر وبارندگي تابستانه كم وبيش منظم تري نيازدارند .
جامعه Amygdalus Scoparia ( بخورك ) درشيب هاي جنوبي زاگرس بخصوص درارتفاعات پايين تر از بلوط قراردارد واين پوشش به حفظ خاك كمك مي كند .
دررشته كوه زاگرس با سيستم مديترانه اي مواجه هستيم وبادهاي بارانزا ازغرب مي وزد . بنابراين دامنه هاي غربي مرطوبتر است وچون از جنوب تاشمال رشته كوه زاگرس 7 عرض جغرافيايي تفاوت وجود دارد . ( شمال فارس تا جنوب آذربايجان ) Timber line( خط جنگل) از جنوب به شمال افزايش مي يابد .
3 – منطقه رويشي ايران وتوراني :
اين منطقه ناهمگون گسترده با اقليم ، فلور وپوشش گياهي خود سيمای بارزي دارد دراين منطقه اقليم قاره اي حكمفرما بوده ودامنه تغييرات دماي روزانه وفصلي وهمين طور خشك آن شديد است .
مشخصه بارزفلور اين منطقه برخورداري از گونه هاي اندميك است . دراين منطقه به رغم پوشش كم، تنوع زياد است . منطقه ايران وتوراني براساس ميزان بارندگي به 2 ناحيه فرعي تر تقسيم مي شود .
الف ) ناحيه با ميزان بارندگي بيش ازmm 200 ( Steppe ) :
1 – كوهستاني به نسبت مرتفع يا مرتفع :
پوشش عمدتا" از بوته ها ، درختچه هاي پاكوتاه وگراس هاي استپي است وبندرت جنگل هاي استپي نيز درنقاط مناسب اراضي مرتفع وجود دارد .
2 – قسمت هاي دشتي ودامنه اي :
دشتهاي كم ارتفاع از نظر پوشش گياهي بي نهايت فقير است . درحاليكه نواحي مرتفع نسبتا" غني است. دراستپ ايران كه شامل كوهستان هاي مركزي وشرقي كشور جنوب شرق ايران وبعضي نقاط شيب هاي جنوبي زاگرس می باشد، جامعه استپي گون ، كلاه ميرحسن ودرمنه فراوان است .
ب ) ناحيه با ميزان بارندگي كمتر ازmm 200 ( ناحيه بياباني ) :
اين منطقه 3 ويژگي خاص دارد .
2- ميزان بارندگي ناچيز است
3- ميزان تبخير چند برابرميزان بارش است .
4- بي نظمي هاي جوي كه علت اصلي دشواري ها ومسائل بيابان است فراوان است
درجنگل هاي بياباني شرايط اكولوژيك براي رشد رستني ها به حداقل ممكن تقليل يافته وگونه هاي نباتي به زحمت مي تواند درآن جا رشد يابد . قيچ Zygophylum وتاغ Haloxylon يك نوع رويش استپي است كه با جامعه درمنه وابستگي دارد ودربيابان هاي مركزي ايران وبلوچستان وخراسان ازسمت شرق تا افغانستان ادامه دارد .
|
گياهان شاخص منطقه ايران و تورانی :
|
|
تاغ |
Haloxylon sp |
|
بلوط |
Querqus sp |
|
بادام |
Amygdalus sp |
|
اسکنبيل |
Calligonum sp |
|
داغداغان |
Celtis Australia |
|
زرشک |
Berberis sp |
|
علف شور |
Salsola sp |
|
تمشک |
Rubus ulmifolus |
|
گز |
Tamarix sp |
|
کاروان کش |
Atrophaxis sp |
|
ترشک |
Rumex sp |
|
درمنه |
Artemisia sp |
4 – ناحيه خليج وعماني :
حاشيه خليج فارس ودرياي عمان را دربرگرفته وشامل استان هاي هرمزگان ، بوشهر ، سيستان وجنوب خوزستان مي باشد . ازنظر آب وهوايي Subtropical بوده واصولا" فصل يخبندان ندارد. باران آن زمستانه وبين 300-150 مي باشد .
جنگل هاي گرمسيري ماندابي – جنگل هاي بي نظير كرانه خليج فارس ودرياي عمان :
جنگل هاي مانگرو سواحل جنوبي ايران با وسعت 9200 هكتار درمناطق متعددي حدفاصل مدارهاي 11و25و1 و52و27 گسترش يافته است ازمشخصه هاي درختان مانگرو وجود ريشه هاي هوايي با اشكال مختلف درآن ها ووجود پديده زنده زايي دراندام هاي زايشي آن ها مي باشد . همچنين توانايي مقابله با شوري آبهاي دريايي بواسطه مكانيزم هاي مختلف ازديگر ويژگي هاي انحصاري اين گياهان به شمار مي رود . مانگروها كه دركناره سواحل ، خورها ، مصب ها وخليج هاي كوچك ساحلي درمحيط هاي كم تلاطم مأوا مي گيرند از شرايط زيستگاهي مطلوب براي بسياري از آبزيان وپرندگان آبزي به شمار مي روند . اجتماعات مانگروايران تنها از 2 گونه درختي با نام درخت حراAvicennia marina و چندل Rhizophora mucronata تشكيل يافته كه گونه اخير تنها درخورهاي منطقه سيريك با وسعت محدود وجود دارد . جنگل هاي مانگرو ايران به نام جنگل هاي حرا معروف اند كه اين امر به دليل غلبه درختان فوق دراكثر رويشگاهها مي باشد . درگذشته استفاده از چوب درختان حرا براي سوخت معمول بوده است . اما درحال حاضر تنها ازبرگ درختان حرا جهت تعليف دام واز گل هاي آن براي تهيه عسل وزنبورداري ( منطقه ناي بند ) استفاده مي شود . همچنين به واسطه غناي محيط آبي رويشگاه ، ازعرصه اين جنگل ها براي آبزي پروري خصوصا" احداث استخرهاي پرورش ميگو استفاده مي شود .
عوامل تهديد درمنطقه هيركاني :
1 – تعليف دام درجنگل كه با اين عمل اشکوب علفزار از بين رفته وقطرات باران بيشترين ضربه را به خاك مي زنند .
2 – قطع درختان جنگلي جهت مصارف صنعتي .
3 – قطع درختان جنگلي توسط روستائيان جهت خانه سازي وپس از چند سال تجديد بنا .
4 – به راه افتادن سيلاب بعلت تخريب پوشش گياهي .
عوامل تهديد درمنطقه زاگرسي :
1- چراي بی ضابطه دام ووجود دام مازاد : دام روستايي درتمام طول سال ودام عشايري درحدود نيمي از سال درجنگل هاي زاگرس به سر مي برند .
2-زراعت ديم درزير اشکوب درختان جنگلي : 25% جنگل هاي زاگرس درمعرض دخالت هاي زراعي درزير اشکوب درختان است . دراين اراضي تجديد نسل جنگل به كلي منتفي است .
3-بهره برداري از معادن شن وماسه وسنگ .
4- احداث راهها وجاده كشي .
5- تغيير وتبديل كاربري اراضي .
6– بوته كني وزدن سر شاخه درختان .
7-آتش سوزی در جنگل
8-وجود گياهان انگلی
9-گالها(GALL):عکس العمل درختان به نيش حشرات ساختارهايی به نام گال بوجود می آورد که برای درختان ضعيف عامل تهديد محسوب می شود.
عوامل تهديد درمناطق ايران وتوراني .
1 – نابودي پوشش گياهي
2 – كاهش سفره هاي آب زيرزميني
3 – چراي شتردرمناطق بياباني
4 – فرسايش خاك ناشي از باد وآب
عوامل تهديد درمنطقه خليج وعماني :
1 – برداشت بيش از حد از سرشاخه هاي درختان حرا
2 – توسعه راههاي ساحلي
3 – استفاده نامناسب تفرجي
4 – آلودگي نفتي ناشي از تردد نفتكش ها يا حوادث دريايي
5 – توسعه آبزي پروري وبرهم زدن آرامش زيستگاهي با فعاليت هاي اقتصادي انجام شده مجاورآن .
نتيجه:
هر چند که تنوع اقليمی در کشور ما باعث تنوع زيستی ارزشمندی شده استولی بهره برداری بيرويه و فرصت ندادن به گونه های گياهی برای ادامه بقا خطر بزرگی است که تنوع زيستی ما را تهديد می کند سازمان حفاظت محيط زيست بعنوان متولی امر حفاظت از منابع طبيعی وذخاير ژنتيکی در اين امر با مشکلاتی در مناطق چهارگانه خود دست به گريبان است که اهم آنها عبارتند از:
1- چرای مفرط و بی ضابطه احشام
2- تخريب و تبديل اراضی
3- تصرف اراضی توسط نهادها و ارگانهای دولتی
4- انجام عمليات ومانور های نظامی
5- جاده سازی وتوسعه راهها
6- در دست نداشتن سند مالکيت مناطق
7- کافی نبودن علايم مشخص کننده مرز مناطق
8- کمبود نيروی انسانی وساير امکانات حفاظتی
9- وجود سلاح غيرمجاز در کشور وعدم تناسب اسلحه مجاز موجود با تعداد جانوران قابل شکار
10-احداث بی رويه سدها که منجر به تهديد اکوسيستمهای آبی پايين دست می شود
11-اجرای طرحهای عمرانی خارج از ظرفيت مناطق
12-ناکافی بودن آگاهی های عمومی در خصوص محيط زيست
13-فقر وتنگدستی جوامع محلی
14-وجود نارساييها درقوانين ومقررات موجود و همچنين در اجرای آنها
15-فقدان طرح جامع مديريت مناطق
16-ضعف مديريت حاکم بر مناطق چهارگانه
17-عدم کفايت امکانات رفاهی لازم برای پرسنل مناطق
18-ناکافی بودن اطلاعات زيست محيطی مناطق
19-عدم وجود امکانات اطفا حريق در مناطق
20-بکارگيری افراد با ويژگيهای نامتناسب در حفاظت از مناطق
21-کم توجهی به وضعيت استخدامی پرسنل
22-عدم وجود شعبات ويژه رسيدگی به جرايم زيست محيطی
23-ناهماهنگی بين دستگاههای اجرايی ذيربط
24-معرفی گونه های غير بومی به مناطق
منابع مورد استفاده :
- جنگل شناسی دکتر احمد مصدق
- جنگلهای زاگرس دکتر محمد حسين جزيره ای-مهندس ابراهيمی رستاقی
- جغرافيای گياهی ايران تاليف هنريک مجنونيان
- مناطق حساس دريايی ايران افشين دانه کار –مجله محيط زيست ش 24
- وضعيت منابع طبيعی و تنوع زيستی در ايران دکتر برهان رياضی
- مطالب ارائه شده در دوره آموزشی تهديد در مناطق چهارگانه ونحوه مقابله با عوامل آن
http://www.irandoe.org/doeportal/fars/
