بالابان- بزرگترين شاهين بومي
چرخ يا بالابان، بزرگترين شاهين بومي ايران است. طول بدن اين پرنده زيبا از ابتداي خم بال تا انتهاي دم در حالت معمول از 38 سانتي متر تا 43 سانتي متر متغير است، اما در حالات استثنايي ازجمله مساعد بودن شكارگاه، جواني والدين و نوع زير گونه، طول بدن اين پرنده به 47 سانتي متر نيز ميرسد. اما عموما طول پرندگان بومي ايران به زحمت از 43 سانتي متر (از ابتداي خم بال تا انتهاي دم) تجاوز ميكند.در تيره شاهينيان پرندگان ماده بزرگتر از نرها هستند.بالابان ماده نسبت به نر، سري كوچكتر و پنجههايي كلفتتر دارد، اما از نظررنگ آميزي تفاوتي بين نر و ماده وجود ندارد. اين پرنده دم نسبتا بلند، بالهايي دراز و نوك تيز دارد. طول بالهاي اين شاهين بزرگ بين 105 تا 129 سانتي متر متغير است. اين پرنده در فصل سرد به مناطق گرم مهاجرت ميكند.
زيستگاه
در حقيقت چرخ را ميتوان شكارچي روززي علفزارهاي وسيع دانست. اما اين امر بدين معني نيست كه اين پرنده در كوهستان و كوهپايهها ديده نميشود. در واقع استپ را اولين و اصليترين زيستگاه اين پرنده قلمداد ميكنند. اگر بالاباني در شكاف صخرهاي تخمگذاري كرده باشد يقين بدانيد اين لانه مشرف به دشت وسيعي است. دليل اين امر نيز بسيار واضح است، اين پرنده به خاطر بالهاي بلند و نوك تيز نميتواند در مناطق جنگلي
پر درخت شكار كند.
توزيع جغرافيايي
توزيع جغرافيايي چرخ كه گاهي اوقات به آن شاهين بيابان (Desert Falcon) هم اطلاق ميشوداز اروپاي غربي تا شمال كره و از مرزهاي جنوبي جنگلهاي تايگا سيبري تا بيابانها و استپهاي مرتفع خاورميانه و تبت گسترده است. چرخ در حقيقت يك پرنده بياباني و نيمه بياباني است. اين پرنده در فصل مهاجرت در سراسر ايران به جز مناطق جنگلي ديده ميشود. بالابانهايي كه در ايران توليدمثل ميكنند در تمامي نقاط ايران به جز نواحي جنوبي استانهاي سيستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر مشاهده شدهاند. اما در نواحي شمال شرقي از جمله استانهاي گلستان، خراسان شمالي، خراسان رضوي و سمنان و نيز رشته كوههاي زاگرس توليد مثل اين پرندهها بيشتر است.
تغذيه
رژيم غذايي چرخ بسيار متنوع است از پستانداران و پرندگان كوچك تا موشها، سنجاب، كبوتر، سوسمار و حشرات مناطق استپي مانند ملخ جزو منابع غذايي اين پرنده محسوب ميشود. ميزان مصرف هر يك از اين منابع غذايي بسته به سن پرنده و منطقه زيست آن متفاوت است. براي مثال، غذاي بالابان ماده در سه روز اول پس از خارج شدن جوجهها از تخم، حشراتي مانند ملخ است چرا كه گوشتي زود هضم و مقوي براي جوجهها دارند.
لانهسازي
فصل جفتگيري اين پرنده از اواسط اسفند ماه تا اوايل فروردين ماه در ايران است كه البته با توجه به شرايط آب و هوايي، ممكن است تا 15 روز نوسان داشته باشد.در فصل جفتگيري، اين شاهين بزرگ لانهسازي نميكند بلكه از لانههايي استفاده ميكند كه پرندگان ديگري چون كلاغ سياه، كوركور سياه، سارگپه پا بلند و عقاب شاهي ساختهاند، حتي از لانههاي ساخت انسان نيز استفاده ميكند.
اين پرنده ميتواند از لانههايي كه روي صخرهها و پرتگاهها، درختان، ساختمانهاي بلند، دكلهاي برق، ديوارههاي بلند معادن شن و ماسه، كنارههاي رودخانه و حتي گاهي اوقات روي زمين وجود دارند، استفاده كند.
لانههاي مرگبار
در بسياري از مناطق كشورمان سرزمينهاي استپي وسيعي وجود دارند. اين مناطق پوشيده از رستنيهاي كوتاه قامت است و تا جايي كه چشم كار ميكند از اين گياهان ديده ميشود.در اين بيابانها، ظرفيت بسيار بالايي براي زندگي پستانداران و پرندگان كوچك وجود دارد.وليكن لانههاي مناسب براي پرندگان شكاري در محدوديت قرار دارند. با اين همه در اينگونه استپهاست كه چرخ روي زمين لانه ميسازد.
در سالهاي اخير بالابانها بهعلت نبود مكاني مناسب براي لانهسازي و در دسترس بودن دكلهاي برق بر فراز اين دكلها لانهسازي و توليد مثل ميكنند؛ پديدهاي كه براي بقاي نسل اينگونه بسيار مضر است، چرا كه ميدانهاي مغناطيسي قوي در حوالي دكلهاي برق و خطوط انتقال آن، اثرات سوئي روي جوجهها و حتي والدين ميگذارد. از جمله باعث كاهش قدرت باروري اين پرنده ميشود.حتي اين ميدانهاي قوي مغناطيسي ممكن است در سال اول مانع از تبديل شدن تخمها به جوجه شود.
اين پرنده در هر سال يك تا 6 تخم ميگذارد و 28تا 32 روز طول ميكشد تا جوجهها سر از تخم درآورند. درتمام اين مدت ماده روي تخمها ميخوابد و پرنده نر غذاي ماده را تامين ميكند. در سالهاي اول باروري تعداد تخمها از ساليان آخر باروري بيشتر است.در سالهاي آخر ديده شده است كه پرنده يك تخم ميگذارد و بهدليل كهولت سن والدين آن تخم هم تبديل به جوجه نميشود.
تهديدات
دلايل متعددي براي كاهش نسل اين پرنده شكاري در حال حاضر وجود دارد.اولين آسيب جدي به اين پرنده در اوايل قرن بيستم روي داد، چرا كه اغلب زيستگاههاي استپي باقي مانده تبديل به زمينهاي زراعي شد.
كشاورزي مكانيزه مشكلات بسيار زيادي را براي تمامي پرندگان شكاري ايجاد كرد.اين پديده بهعنوان يك آفت بسيار مهم در اروپا كه يكي از مهمترين زيستگاههاي بالابان به شمار ميرفت، محسوب ميشد.استپهاي مناسب براي زندگي بالابان ميزبان هزارانگونه جانوري بودهاند كه شامل پستانداران كوچك مانند انواع سنجابها، پايكا(نوعي خرگوش)و انواع موش بوده است.اين زيستگاهها شكارگاه عمده بالابان به شمار ميرفتند.
شخم زدن و مسموم كردن پستانداران كوچك شديدا تنوع گونهها را در اين استپها كاهش داد.از بين رفتن استپهاي وسيع زيستگاه عمده بالابانها را نابود كرد. با ورود آفت كشها وسموم به چرخه فعاليتهاي كشاورزي دراواسط قرن 20 ميلادي آسيب جدي ديگري به اين پرنده وارد شد؛ بهخصوص رواج استفاده از DDT نواحي باقي مانده توليد مثل چرخ را كاهش داد و بالابانهاي مولد را بهصورت جمعيتهاي پراكنده و جدا از يكديگر درآورد.
در شوروي سابق طي اين سالها پروژههاي تحت عنوان كنترل آفت (Plague Control) به اجرا درآمد كه بهطور وسيعي كلني سنجابها و موشها را تحتتأثير منفي قرار داد. اين طرحها همچنين در سرزمينهاي قزاقستان، ازبكستان و جنوب سيبري كه يكي از مهمترين زيستگاههاي چرخ محسوب ميشوند نيز به اجرا درآمد. طي ساليان بعد اين طرح با همكاري شوروي سابق به ساير كشورهاي كمونيستي از جمله مغولستان و چين نيز راه پيدا كرد.اصليترين ماده مورد استفاده براي كنترل جمعيت موشها، ماده شيميايي DDT بوده است.پس از مدتي استفاده از DDT، موشها چرخه طبيعي خود را از دست دادند و با كاهش شديد مواجه شدند.بنابراين جمعيت بسياري از پرندگان شكاري از جمله بالابان رو به افول نهاد.
دبير انجمن چرخ- سجاد افروغ - همشهري آنلاين